Bahis Sitesi Kurmak İçin Neler Gerekli?

Kendi online bahis platformunu oluşturmak isteyenlerin en çok araştırdığı konuların başında bahis sitesi kurmak için neler gerekli sorusu geliyor.

Bir bahis sitesi kurmak yalnızca domain almak ve bir web sitesi hazırlamaktan ibaret değildir. Kullanıcıların gördüğü arayüzün arkasında spor verileri, bahis oranları, canlı bahis sistemi, casino entegrasyonları, kullanıcı bakiyeleri, admin paneli, risk yönetimi, raporlama ve sunucu altyapısı gibi birçok farklı sistem birlikte çalışır.

Bu nedenle profesyonel bir bahis platformu kurmadan önce teknik altyapının, yönetim sistemlerinin ve operasyon modelinin doğru şekilde planlanması gerekir.

Bu rehberde bir bahis sitesi oluşturmak için gerekli temel bileşenleri ve hazır bahis sistemi, kiralık bahis sitesi ve white label bahis altyapısı seçeneklerini detaylı olarak ele alıyoruz.

Bahis Sitesi Kurmak İçin İlk Olarak Ne Gerekli?

Bahis sitesi kurulumuna başlamadan önce nasıl bir platform oluşturulacağı belirlenmelidir.

İlk aşamada şu sorulara cevap verilmesi faydalıdır:

• Yalnızca spor bahisleri mi olacak?
• Casino oyunları da bulunacak mı?
• Canlı bahis kullanılacak mı?
• Bayilik sistemi gerekli mi?
• Admin ve alt yönetici hesapları olacak mı?
• Hangi ülkeler veya kullanıcı grupları hedeflenecek?
• Hangi para birimleri kullanılacak?
• Hazır altyapı mı kullanılacak?
• Özel yazılım mı geliştirilecek?

Bu kararlar kullanılacak teknik altyapıyı ve toplam maliyeti doğrudan etkiler.

1. Bahis Altyapısı

Bir bahis sitesinin temel bileşeni bahis altyapısıdır.

Bahis altyapısı; spor karşılaşmalarının, oranların, bahis marketlerinin ve kullanıcı bahislerinin yönetildiği teknik sistemi ifade eder.

Profesyonel bir sportsbook altyapısında;

• Spor karşılaşmaları
• Ligler
• Bahis marketleri
• Oranlar
• Maç öncesi bahis
• Canlı bahis
• Kupon sistemi
• Bahis sonuçlandırma
• Risk yönetimi
• Limit yönetimi

gibi birçok özellik birlikte çalışır.

Bahis altyapısı sıfırdan geliştirilebilir veya hazır bir sağlayıcıdan kiralanabilir.

2. Hazır Bahis Sistemi veya Özel Yazılım

Bahis sitesi oluşturmak isteyenlerin vermesi gereken önemli kararlardan biri hazır altyapı ile özel yazılım arasında seçim yapmaktır.

Temel olarak üç farklı model bulunabilir:

• Sıfırdan özel bahis yazılımı
• Kiralık bahis sistemi
• White label bahis sistemi

Her modelin avantajları ve dezavantajları bulunur.

Sıfırdan Bahis Yazılımı Geliştirmek

Sıfırdan bahis yazılımı geliştirmek, platformun teknik bileşenlerinin özel olarak hazırlanması anlamına gelir.

Bu yöntemde;

• Frontend
• Backend
• Kullanıcı sistemi
• Bahis motoru
• Admin paneli
• Raporlama
• Risk yönetimi
• Entegrasyonlar
• Veritabanı

gibi sistemlerin geliştirilmesi gerekir.

Özel yazılım daha fazla kontrol sağlayabilir ancak geliştirme süresi, teknik ekip ihtiyacı ve maliyetleri daha yüksek olabilir.

Kiralık Bahis Sistemi Kullanmak

Kiralık bahis sistemi, hazır bir bahis altyapısının belirli bir kullanım veya ücretlendirme modeli kapsamında kullanılmasıdır.

Bu modelde sistemin önemli bölümü önceden geliştirilmiştir.

Bu nedenle;

• Yazılım geliştirme süresi azalabilir.
• Kurulum daha hızlı yapılabilir.
• Spor altyapısı hazır olabilir.
• Admin paneli hazır kullanılabilir.
• Casino entegrasyonları hazır sunulabilir.

Özellikle hızlı şekilde platform oluşturmak isteyenler için hazır altyapı tercih edilebilir.

White Label Bahis Sistemi Kullanmak

White label bahis sitesi, hazır bahis altyapısının işletmenin kendi markası altında kullanıldığı modeldir.

White label sistemde;

• Kendi domaininiz
• Kendi marka adınız
• Kendi logonuz
• Kendi renkleriniz
• Kendi kullanıcı arayüzünüz

kullanılabilir.

Arka planda ise sağlayıcının sportsbook, casino ve yönetim altyapısı çalışır.

Bu nedenle white label modeli sıfırdan yazılım geliştirmeden bağımsız marka görünümü oluşturmak isteyen işletmeler tarafından değerlendirilebilir.

3. Domain Adresi

Bahis sitesi oluşturmak için bir domain adresine ihtiyaç vardır.

Domain kullanıcıların platforma erişeceği web adresidir.

Domain seçiminde;

• Kısa olması
• Kolay hatırlanması
• Markayla uyumlu olması
• Kolay yazılabilmesi
• Benzer markalarla karışmaması

gibi kriterler önemlidir.

Marka oluşturulmadan önce uygun domain seçeneklerinin araştırılması faydalıdır.

4. Marka ve Logo

Profesyonel bir bahis platformunun kullanıcılar tarafından kolay hatırlanabilmesi için güçlü bir marka kimliğine sahip olması gerekir.

Marka oluşturulurken;

• Site adı
• Logo
• Ana renkler
• Tipografi
• Görsel kimlik

bir bütün olarak değerlendirilmelidir.

White label sistemlerde marka ve tasarım mevcut bahis altyapısının üzerine uygulanabilir.

5. Spor Veri Sağlayıcısı

Bahis sitesinde spor karşılaşmalarının görüntülenmesi için spor verilerine ihtiyaç vardır.

Spor veri sağlayıcıları sisteme;

• Spor dalları
• Ligler
• Karşılaşmalar
• Başlangıç saatleri
• Takımlar
• Skorlar
• Maç durumları
• Sonuçlar

gibi veriler sağlayabilir.

Canlı bahis sistemlerinde bu verilerin mümkün olduğunca hızlı şekilde güncellenmesi önemlidir.

6. Bahis Oranları

Spor bahislerinin çalışabilmesi için bahis oranlarının sisteme aktarılması gerekir.

Oranlar bir odds provider üzerinden alınabilir.

Oran akışında;

• Karşılaşma
• Market
• Seçim
• Oran
• Market durumu

gibi bilgiler bulunabilir.

Canlı bahislerde oranların saniyeler içerisinde değişebilmesi nedeniyle hızlı veri akışı önemlidir.

7. Bahis Marketleri

Kullanıcıların bahis yapabileceği seçeneklere bahis marketi adı verilir.

Örneğin futbol için;

• Maç Sonucu
• Çifte Şans
• Alt/Üst
• Karşılıklı Gol
• Handikap
• İlk Yarı Sonucu
• Sonraki Gol
• Takım Golü

gibi birçok farklı market bulunabilir.

Bir sportsbook sistemi seçerken yalnızca maç sayısına değil, market çeşitliliğine de bakılmalıdır.

8. Canlı Bahis Altyapısı

Modern spor bahisleri platformlarında önemli ürünlerden biri canlı bahis sistemidir.

Canlı bahis, karşılaşma başladıktan sonra kullanıcıların değişen oranlar üzerinden bahis yapmasına imkan sağlar.

Canlı bahis altyapısında;

• Canlı skor
• Anlık oran
• Market güncellemeleri
• Suspend sistemi
• Bahis kabul sistemi
• Bet delay
• Risk kontrolü

gibi bileşenler birlikte çalışır.

Canlı bahis sistemi maç öncesi bahis altyapısına göre daha hızlı veri akışı gerektirir.

9. Bahis Kuponu

Bahis kuponu kullanıcının seçtiği bahisleri bir araya getirdiği sistemdir.

Kupon üzerinde;

• Seçimler
• Oranlar
• Toplam oran
• Bahis miktarı
• Potansiyel kazanç

gibi bilgiler gösterilebilir.

Sistem tekli ve kombine bahisleri destekleyebilir.

Bahis gönderildiği anda oranların ve market durumlarının yeniden kontrol edilmesi önemlidir.

10. Cashout Sistemi

Gelişmiş sportsbook sistemlerinde cashout, kullanıcıların bahislerini sonuçlanmadan önce mevcut değer üzerinden kapatabilmesini sağlar.

Cashout motoru;

• İlk oran
• Güncel oran
• Bahis miktarı
• Potansiyel kazanç
• Market durumu
• Risk
• Sistem marjı

gibi değerleri kullanarak anlık cashout teklifi oluşturabilir.

Full cashout ve partial cashout gibi farklı modeller bulunabilir.

11. Bahis Sitesi Admin Paneli

Bir bahis sitesi kurarken kullanıcı arayüzü kadar önemli olan diğer bölüm bahis sitesi admin panelidir.

Admin paneli platformun operasyon merkezidir.

Yönetim panelinde;

• Kullanıcı yönetimi
• Bahis takibi
• Casino yönetimi
• Bakiye yönetimi
• Risk yönetimi
• Limitler
• Bayiler
• Finans
• Raporlama

gibi bölümler bulunabilir.

Bahis altyapısı seçerken admin panelinin mutlaka demo üzerinden incelenmesi faydalıdır.

12. Kullanıcı Yönetimi

Profesyonel bir bahis sitesinde kullanıcıların merkezi sistem üzerinden yönetilebilmesi gerekir.

Kullanıcı profili içerisinde;

• Kullanıcı bilgileri
• Hesap durumu
• Bakiye
• Bahis geçmişi
• Casino geçmişi
• Finansal işlemler
• Limitler
• Giriş hareketleri

gibi bilgiler görüntülenebilir.

Yüksek kullanıcı sayılarında gelişmiş arama ve filtreleme özellikleri önem kazanır.

13. Bakiye Sistemi

Bahis sitesi içerisinde kullanıcıların finansal hareketlerini takip etmek için güvenilir bir bakiye sistemi gerekir.

Her bakiye işleminde;

• İşlem türü
• İşlem miktarı
• Önceki bakiye
• Yeni bakiye
• İşlem tarihi
• İşlem referansı

gibi bilgilerin kayıt altında tutulması önemlidir.

Bakiye işlemlerinde transaction kayıtlarının güvenilir ve denetlenebilir olması gerekir.

14. Casino Entegrasyonu

Bahis sitesinde casino da bulunacaksa oyun sağlayıcılarının sisteme entegre edilmesi gerekir.

Casino entegrasyonu genellikle API üzerinden yapılır.

Casino tarafında;

• Slot
• Canlı casino
• Masa oyunları
• Crash oyunları
• Jackpot oyunları

gibi farklı ürünler sunulabilir.

Casino sağlayıcıları tek tek entegre edilebileceği gibi casino aggregator üzerinden de sisteme bağlanabilir.

15. Casino Aggregator

Çok sayıda casino sağlayıcısını ayrı ayrı entegre etmek yerine aggregator kullanılabilir.

Casino aggregator birçok farklı sağlayıcıyı tek API altında toplar.

Basit yapı:

Bahis Sitesi → Aggregator API → Casino Sağlayıcıları → Oyunlar

şeklinde çalışabilir.

Bu yöntem casino entegrasyon süresini önemli ölçüde azaltabilir.

16. Casino Cüzdan Sistemi

Casino entegrasyonunda oyuncu bakiyesinin oyun sağlayıcılarıyla uyumlu şekilde çalışması gerekir.

İki yaygın model bulunur:

• Seamless Wallet
• Transfer Wallet

Seamless wallet sisteminde spor bahisleri ve casino aynı ana kullanıcı bakiyesi üzerinden çalışabilir.

Bu yöntem kullanıcı açısından daha sade bir deneyim sunar.

17. Bayilik Sistemi

Bahis platformu bayi modeliyle yönetilecekse bayilik altyapısı gerekir.

Sistem farklı yönetim seviyelerine ayrılabilir.

Örneğin:

Süper Admin → Admin → Ana Bayi → Bayi → Alt Bayi → Kullanıcı

Her hesap yalnızca kendisine tanımlanan kullanıcı ve verilere erişebilir.

Bayi sistemi kullanacak platformlarda hiyerarşik raporlama ve bakiye yönetimi önemli özelliklerdir.

18. Rol ve Yetkilendirme

Admin paneline erişen bütün yöneticilerin aynı yetkilere sahip olması güvenlik açısından doğru değildir.

Bu nedenle rol bazlı yetkilendirme sistemi kullanılmalıdır.

Örneğin;

• Süper admin
• Finans
• Risk yöneticisi
• Destek personeli
• Bayi yöneticisi

gibi farklı roller oluşturulabilir.

Her role yalnızca ihtiyaç duyduğu bölümlere erişim verilebilir.

19. Risk Yönetimi

Bahis operasyonunun en önemli bölümlerinden biri risk yönetimidir.

Risk sistemi platformun farklı sonuçlarda karşılaşabileceği potansiyel kâr ve zararları hesaplar.

Riskler;

• Kullanıcı
• Maç
• Market
• Seçim
• Lig
• Spor

bazında takip edilebilir.

Yüksek risk oluşan marketlerde limitler değiştirilebilir veya bahis kabulü geçici olarak durdurulabilir.

20. Limit Yönetimi

Bahis platformunda farklı seviyelerde limit tanımlanabilmesi önemlidir.

Örneğin;

• Minimum bahis
• Maksimum bahis
• Maksimum kazanç
• Kullanıcı limiti
• Spor limiti
• Lig limiti
• Market limiti

tanımlanabilir.

Esnek limit yönetimi risk kontrolünü kolaylaştırır.

21. Sonuçlandırma Sistemi

Bahislerin resmi sonuçlara göre otomatik olarak sonuçlandırılması gerekir.

Bu işleme genellikle settlement adı verilir.

Settlement sistemi;

• Kazanan
• Kaybeden
• İade
• İptal

gibi sonuçları belirleyebilir.

Doğru ve hızlı sonuçlandırma kullanıcı bakiyelerinin güncellenmesi açısından önemlidir.

22. Finansal Raporlama

Bahis sitesi yönetiminin sağlıklı yapılabilmesi için kapsamlı raporlama sistemi gerekir.

Admin panelinde;

• Toplam bahis hacmi
• Spor sonucu
• Casino sonucu
• GGR
• Kullanıcı performansı
• Bayi performansı
• Günlük raporlar
• Haftalık raporlar
• Aylık raporlar

gibi veriler görüntülenebilir.

Bu raporların farklı kriterlere göre filtrelenebilmesi operasyonun analiz edilmesini kolaylaştırır.

23. Sunucu Altyapısı

Bahis sitesi kurmak için güçlü bir sunucu altyapısına ihtiyaç vardır.

Özellikle canlı bahis sistemlerinde çok sayıda veri sürekli güncellenir.

Sunucu tarafında;

• Web server
• Backend servisleri
• Veritabanı
• Cache
• Queue sistemi
• Load balancing
• CDN

gibi farklı bileşenler kullanılabilir.

Platform büyüdükçe sunucu altyapısının kolay şekilde ölçeklenebilmesi önemlidir.

24. Veritabanı

Kullanıcılar, bahisler, işlemler ve raporlar için güvenilir bir veritabanı altyapısı gerekir.

Veritabanında;

• Kullanıcılar
• Bahisler
• Marketler
• Bakiye hareketleri
• Casino işlemleri
• Raporlar
• Sistem logları

gibi çok sayıda veri tutulabilir.

Finansal kayıtların doğru şekilde saklanması özellikle önemlidir.

25. Cache Sistemi

Canlı bahis sistemlerinde sürekli değişen verilere hızlı erişilmesi gerekir.

Redis gibi cache sistemleri;

• Canlı oranlar
• Market durumları
• Skorlar
• Session bilgileri
• Geçici veriler

için kullanılabilir.

Cache kullanımı veritabanı yükünün azaltılmasına ve sistem performansının artırılmasına yardımcı olabilir.

26. WebSocket Altyapısı

Bahis oranlarının ve canlı skorların kullanıcı ekranında gerçek zamanlı güncellenmesi için WebSocket kullanılabilir.

WebSocket üzerinden;

• Oran değişiklikleri
• Market açma/kapatma
• Skor
• Suspend
• Cashout değeri

gibi veriler anlık olarak kullanıcıya gönderilebilir.

Bu sayede sayfanın sürekli yenilenmesine gerek kalmaz.

27. Güvenlik

Bahis sitesi kurarken en önemli konulardan biri güvenliktir.

Platform içerisinde kullanıcı hesapları ve finansal veriler bulunduğu için güçlü güvenlik önlemleri kullanılmalıdır.

Örneğin;

• SSL
• 2FA
• IP kısıtlamaları
• Rate limiting
• DDoS koruması
• Güvenli API bağlantıları
• Audit log
• Güvenli parola sistemi
• Düzenli yedekleme

gibi önlemler uygulanabilir.

28. Audit Log

Admin panelinde yapılan kritik işlemlerin kayıt altında tutulması gerekir.

Audit log içerisinde;

• Hangi admin işlem yaptı?
• Hangi kullanıcı üzerinde işlem yaptı?
• Hangi bakiye değiştirildi?
• Hangi limit güncellendi?
• İşlem ne zaman yapıldı?

gibi bilgiler tutulabilir.

Bu özellik özellikle birden fazla yönetici hesabının bulunduğu sistemlerde önemlidir.

29. Mobil Uyumlu Tasarım

Günümüzde bahis platformlarının önemli bölümü mobil cihazlardan kullanılmaktadır.

Bu nedenle site;

• Telefon
• Tablet
• Masaüstü

ekranlarında sorunsuz çalışmalıdır.

Mobil tarafta özellikle bahis kuponu, canlı bahis, casino ve kullanıcı hesabının kolay kullanılabilmesi gerekir.

30. Teknik Destek

Hazır veya kiralık bahis sistemi kullanılacaksa teknik destek hizmetinin kapsamı mutlaka değerlendirilmelidir.

Özellikle;

• Sunucu sorunları
• Casino entegrasyonları
• Spor verileri
• Oran problemleri
• Admin paneli
• Kullanıcı sorunları

gibi konularda hızlı teknik destek alınabilmesi önemlidir.

Bahis Sitesi Kurmanın Maliyeti Neye Göre Değişir?

Bahis sitesi kurma maliyeti kullanılan modele göre önemli ölçüde değişebilir.

Maliyeti etkileyen başlıca faktörler şunlardır:

• Hazır veya özel yazılım
• Sportsbook sağlayıcısı
• Casino sağlayıcıları
• Admin paneli
• Sunucu altyapısı
• Tasarım
• Kullanıcı kapasitesi
• Bayilik sistemi
• Teknik destek
• Ek entegrasyonlar

Hazır veya white label altyapılar genellikle sıfırdan özel yazılım geliştirmeye göre daha düşük başlangıç maliyetine sahip olabilir.

Bahis Sitesi Kurmak Ne Kadar Sürer?

Kurulum süresi seçilen modele göre değişir.

Sıfırdan özel bahis sistemi geliştirmek uzun bir yazılım geliştirme süreci gerektirebilir.

Hazır kiralık bahis sistemi veya white label altyapı kullanıldığında ise teknik altyapının önemli bölümü önceden hazır olduğu için süreç daha kısa olabilir.

Ancak;

• Özel tasarım
• Casino entegrasyonları
• Domain
• Marka çalışmaları
• Ek geliştirmeler

kurulum süresini etkileyebilir.

Bahis Sitesi Kurmak Yasal mı?

Bahis ve şans oyunlarına ilişkin mevzuat ülkeden ülkeye değişmektedir.

Teknik bir bahis sitesi veya bahis yazılımı oluşturmak, belirli bir ülkede bahis faaliyeti yürütmek için gerekli izinlerin otomatik olarak alındığı anlamına gelmez.

Faaliyet gösterilecek pazarda;

• Lisans
• Vergi
• KYC
• AML
• Oyuncu koruma
• Veri koruma

gibi hukuki yükümlülükler bulunabilir.

Bu nedenle teknik altyapı ile yasal faaliyet izni birbirinden ayrı konular olarak değerlendirilmelidir.

Bahis Sitesi Kurmak İçin Teknik Ekip Gerekli mi?

Bu durum kullanılan altyapıya göre değişir.

Sıfırdan özel bahis yazılımı geliştiriliyorsa;

• Backend geliştirici
• Frontend geliştirici
• DevOps
• Veritabanı uzmanı
• Sistem yöneticisi

gibi farklı teknik uzmanlıklara ihtiyaç duyulabilir.

Kiralık veya white label bahis altyapısında ise teknik sistemin önemli bölümü sağlayıcı tarafından yönetilebildiği için işletmenin ihtiyaç duyduğu teknik ekip daha küçük olabilir.

Bahis Sitesi Kurmadan Önce Kontrol Listesi

Platform kurulmadan önce aşağıdaki temel başlıkların kontrol edilmesi faydalıdır:

1. Marka adı belirlendi mi?
2. Domain hazır mı?
3. Bahis altyapısı seçildi mi?
4. Sportsbook sağlayıcısı belli mi?
5. Canlı bahis desteği var mı?
6. Casino entegrasyonu yapılacak mı?
7. Casino sağlayıcıları belli mi?
8. Admin paneli yeterli mi?
9. Bayilik sistemi gerekli mi?
10. Risk yönetimi var mı?
11. Limit sistemi yeterli mi?
12. Raporlama sistemi hazır mı?
13. Sunucu altyapısı yeterli mi?
14. Güvenlik önlemleri bulunuyor mu?
15. Mobil performans test edildi mi?
16. Teknik destek hizmeti var mı?
17. Toplam maliyet hesaplandı mı?
18. Hedef pazarın hukuki gereklilikleri incelendi mi?

Bu kontrol listesi farklı bahis altyapılarını karşılaştırmayı kolaylaştırabilir.

Bahis Sitesi Kurmak Hakkında Sık Sorulan Sorular

Bahis sitesi kurmak için yazılım gerekir mi?

Evet. Spor bahislerinin, kullanıcıların, bakiyelerin ve yönetim işlemlerinin çalışabilmesi için bir bahis yazılımı veya hazır bahis altyapısı gerekir.

Hazır bahis sitesi kullanılabilir mi?

Hazır veya kiralık bahis altyapıları kullanılarak sıfırdan yazılım geliştirmeden platform oluşturulabilir.

Bahis sitesinde admin paneli gerekli mi?

Profesyonel bir platformda kullanıcı, bahis, casino, risk, bakiye ve raporlama işlemlerinin yönetilmesi için admin paneli önemli bir bileşendir.

Bahis sitesine casino nasıl eklenir?

Casino oyunları genellikle casino sağlayıcısı veya aggregator API üzerinden platforma entegre edilir.

Canlı bahis nasıl eklenir?

Canlı bahis için gerçek zamanlı spor verileri, canlı oran akışı, market yönetimi, suspend ve risk sistemi gibi bileşenlere ihtiyaç vardır.

White label bahis sitesi nedir?

White label sistem, hazır bahis altyapısının işletmenin kendi marka, logo ve domaini altında kullanılmasını sağlayan modeldir.

Bahis sitesi kurmanın maliyeti ne kadar?

Maliyet kullanılan bahis altyapısı, casino sağlayıcıları, sunucu, tasarım, admin paneli ve ek entegrasyonlara göre değişir.

Bahis sitesi kurmak ne kadar sürer?

Hazır sistemlerde süreç daha kısa olabilirken sıfırdan özel yazılım geliştirmek çok daha uzun sürebilir.

Sonuç

Bahis sitesi kurmak, yalnızca web sitesi tasarlamaktan çok daha kapsamlı bir süreçtir.

Profesyonel bir platform oluşturmak için sportsbook altyapısı, canlı bahis, oran akışı, casino entegrasyonları, kullanıcı ve bakiye sistemi, admin paneli, risk yönetimi, raporlama, sunucu altyapısı ve güvenlik gibi birçok farklı bileşenin birlikte çalışması gerekir.

İşletmeler bu altyapının tamamını sıfırdan geliştirebileceği gibi kiralık bahis sistemi veya white label bahis sitesi kullanarak hazır bir teknik altyapı üzerinden de platform oluşturabilir.

Hangi yöntemin daha uygun olduğu bütçe, teknik ekip, hedef kullanıcı sayısı, ihtiyaç duyulan özellikler ve uzun vadeli operasyon modeline göre değişir.

Bahis sitesi kurmadan önce yalnızca kullanıcıların göreceği tasarımı değil; admin paneli, sportsbook, casino altyapısı, risk yönetimi, raporlama, sunucu performansı ve güvenlik gibi arka plandaki sistemleri de detaylı şekilde değerlendirmek gerekir.